Klient prosi o dokument przed wpłatą, a po przelewie chce go zaksięgować. Faktura pro forma może wtedy uporządkować warunki i kwotę zamówienia, ale sama nie potwierdza sprzedaży ani nie daje prawa do odliczenia VAT. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy ktoś potraktuje ją jak fakturę właściwą.

Pro forma porządkuje płatność, ale nie zastępuje faktury
- Funkcja: przedstawia warunki planowanej transakcji i kwotę do zapłaty.
- Brak skutku księgowego: sama pro forma nie dokumentuje sprzedaży ani wpłaty.
- Po przelewie: sprawdź, czy trzeba wystawić fakturę zaliczkową, czy dokument sprzedaży po realizacji.
- Odrębna numeracja: oznaczenie „pro forma” i osobna seria ograniczają ryzyko pomyłki.
- KSeF: pro formy nie wysyła się do systemu, bo nie jest fakturą w rozumieniu ustawy o VAT.
Pro forma jest ofertą do zapłaty, a nie dowodem zakupu
Na ekranie wygląda jak faktura: ma dane stron, pozycje, kwotę brutto i termin płatności. Jej rola jest jednak handlowa. Informuje o planowanej transakcji i może ułatwić klientowi akceptację ceny lub wykonanie przelewu, lecz nie zastępuje dokumentu potwierdzającego sprzedaż.
Przepisy nie określają obowiązkowego wzoru pro formy. Żeby odbiorca nie pomylił jej z fakturą, umieść widoczne oznaczenie „PRO FORMA”, nadaj jej osobny numer i wpisz warunki, które później trafią do właściwego dokumentu: dane stron, opis towaru lub usługi, ceny, kwoty podatku, termin płatności oraz ewentualny termin ważności oferty.
Kwota VAT na pro formie ma charakter informacyjny. Nie stanowi podstawy do odliczenia podatku przez nabywcę. Uważam, że czytelne oznaczenie i osobna numeracja są rozsądniejszym rozwiązaniem niż dokument łudząco podobny do faktury sprzedaży.
Wpłata zmienia sytuację, choć nie zmienia pro formy w fakturę
Przelew opisany numerem pro formy nie sprawia, że dokument staje się fakturą. Zmienia się za to sytuacja sprzedawcy: przy typowej krajowej transakcji przedpłata lub zaliczka może wywołać skutki w VAT, więc trzeba ocenić, jaki dokument należy wystawić po otrzymaniu pieniędzy.
Zgodnie z informacjami Ministerstwa Finansów o momencie powstania obowiązku podatkowego, przy typowej sprzedaży obowiązek podatkowy od otrzymanej przed dostawą kwoty powstaje w dniu jej otrzymania. Ustawa o VAT przewiduje wyjątki, między innymi dla zaliczek związanych z wewnątrzwspólnotową dostawą towarów. Dlatego nie każda wpłata po pro formie prowadzi do identycznego rozliczenia.
Jeżeli klient wpłacił część ceny na poczet zamówienia, sprzedawca co do zasady dokumentuje otrzymaną kwotę fakturą zaliczkową. Zgodnie z ogólnym terminem z art. 106i ustawy o VAT wystawia się ją najpóźniej do 15. dnia miesiąca następującego po miesiącu otrzymania płatności. Jeśli transakcja została już zrealizowana albo zachodzi ustawowy wyjątek, sposób dokumentowania może być inny.
Po zapłacie sprawdź, który dokument powinien trafić do księgowości
Najłatwiej pomylić pro formę z fakturą zaliczkową, gdy klient opłacił całą kwotę przed dostawą. Decyduje rzeczywisty przebieg transakcji i rodzaj wpłaty, a nie nazwa wcześniejszego pliku. Poniższa tabela pomaga wybrać następny krok w typowych sytuacjach.
| Sytuacja | Co z niej wynika | Co zrobić |
|---|---|---|
| Pro forma wysłana, płatności brak | Nie ma wpłaty do udokumentowania jako zaliczki. | Potwierdź zamówienie lub warunki oferty; nie księguj pro formy jak faktury. |
| Wpłynęła część ceny przed realizacją | W typowej krajowej transakcji otrzymana kwota może rodzić obowiązek podatkowy. | Ustal, czy trzeba wystawić fakturę zaliczkową, i sprawdź termin jej wystawienia. |
| Wpłynęła całość, a towar lub usługa nie zostały jeszcze zrealizowane | Pełna przedpłata nie zmienia pro formy w fakturę. | Sprawdź obowiązek wystawienia faktury dokumentującej otrzymaną kwotę. |
| Sprzedaż została zrealizowana bez wcześniejszej wpłaty | Pro forma nadal pozostaje dokumentem handlowym. | Wystaw właściwą fakturę zgodnie z zasadami i terminami dla danej transakcji. |
| Wpłata dotyczy WDT | Ministerstwo Finansów wskazuje, że zaliczka przy WDT co do zasady nie powoduje powstania obowiązku podatkowego w VAT. | Nie stosuj automatycznie procedury typowej dla krajowej zaliczki; rozlicz transakcję według reguł WDT. |
Gdy po przelewie nie otrzymujesz właściwego dokumentu, zachowaj potwierdzenie płatności i korespondencję, a następnie poproś sprzedawcę o wyjaśnienie i wystawienie dokumentu wymaganego dla transakcji. Sama pro forma nie zastępuje faktury potrzebnej do rozliczeń, nawet jeśli zawiera wszystkie dane i kwoty, które później znajdą się na fakturze.
Pro forma pozostaje poza KSeF
Przy przejściu na e-fakturowanie łatwo założyć, że każdy dokument wysyłany klientowi musi trafić do systemu. Tak nie jest: Ministerstwo Finansów w odpowiedziach dotyczących KSeF wyjaśnia, że pro forma nie jest fakturą w rozumieniu ustawy o VAT i nie wystawia się jej w KSeF.
Do systemu trafiają właściwe faktury, a nie handlowe zapowiedzi płatności. Jeśli po wpłacie powstaje obowiązek wystawienia faktury zaliczkowej, trzeba rozpatrywać ją odrębnie od pro formy. Przy organizacji obiegu dokumentów pomocne będą informacje o wystawianiu faktur w KSeF.
Oddziel ofertę od dokumentu księgowego
Najbezpieczniejszy obieg jest prosty: pro forma przedstawia warunki przed płatnością, wpłata zostaje przypisana do transakcji, a właściwy dokument wystawia się zgodnie z jej przebiegiem. Nie księguj pro formy i nie traktuj jej jako faktury; po otrzymaniu przelewu sprawdź, czy chodzi o zaliczkę, zapłatę za zrealizowaną sprzedaż czy transakcję objętą wyjątkiem.
Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady księgowego ani doradcy podatkowego. Przy transakcjach zagranicznych, nietypowym rodzaju świadczenia lub wątpliwościach co do momentu rozliczenia skonsultuj dokumenty ze specjalistą przed zaksięgowaniem płatności.