Wiele osób zakłada, że emerytura jest wyliczana wyłącznie z zarobków z kilku ostatnich lat. To prawda tylko w określonych, starszych zasadach. Wyjaśniam, z ilu lat jest liczona emerytura, czym różnią się okresy składkowe od nieskładkowych oraz jak sprawdzić, czy ZUS uwzględnił wszystkie ważne okresy.
Najważniejsze informacje o stażu i wyliczeniu emerytury
- Nowy system nie opiera się na stałej liczbie lat zarobków, lecz na zwaloryzowanych składkach zapisanych w ZUS.
- Okresy składkowe obejmują przede wszystkim pracę i inne aktywności, za które opłacano składki.
- Okresy nieskładkowe, na przykład chorobowe, wychowawcze lub studia, są uwzględniane tylko w określonych granicach.
- Przy starych zasadach podstawa wymiaru może obejmować 10 kolejnych lat z ostatnich 20 albo 20 dowolnie wybranych lat.
- Na wysokość świadczenia wpływają przede wszystkim łączna wartość składek, waloryzacja i moment przejścia na emeryturę.
Nie ma jednej liczby lat dla wszystkich emerytur
Dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. emerytura jest ustalana według nowych zasad. W tym systemie nie wybiera się po prostu najlepszego dziesięciolecia ani nie liczy wyłącznie ostatnich lat pracy. Podstawą są zwaloryzowane składki emerytalne, kapitał początkowy oraz środki zapisane na subkoncie w ZUS.
Kwotę dzieli się przez średnie dalsze trwanie życia wyrażone w miesiącach. W uproszczeniu oznacza to, że osoba z kapitałem 600 000 zł i wskaźnikiem 200 miesięcy otrzymałaby około 3000 zł brutto miesięcznie. To przykład matematyczny, a nie prognoza konkretnego świadczenia.
Do uzyskania prawa do emerytury w powszechnym wieku emerytalnym wystarczy co do zasady osiągnięcie 60 lat przez kobietę lub 65 lat przez mężczyznę oraz podleganie ubezpieczeniu choćby przez okres wymagany przepisami. Sam staż nie musi wynosić 20 ani 25 lat, ale krótszy staż może oznaczać brak gwarancji podwyższenia świadczenia do emerytury minimalnej.
To rozróżnienie jest najważniejsze, bo pytanie o liczbę lat często miesza dwie sprawy. Jedna dotyczy okresu, z którego bierze się zarobki, a druga wszystkich okresów ubezpieczenia, które mogą mieć znaczenie dla prawa do świadczenia lub jego podwyższenia.
Co zalicza się do okresów składkowych
Okres składkowy to czas, za który opłacano składki na ubezpieczenia społeczne lub emerytalne. Najczęściej chodzi o zatrudnienie na umowie o pracę, ale katalog jest szerszy. Znaczenie mogą mieć także między innymi niektóre okresy działalności gospodarczej, służby wojskowej, pobierania zasiłku dla bezrobotnych czy pracy na podstawie dawnych umów objętych ubezpieczeniem.
W praktyce nie wystarczy samo przekonanie, że dana aktywność powinna być zaliczona. ZUS potrzebuje dokumentu potwierdzającego okres i podstawę ubezpieczenia. Przy starszym zatrudnieniu szczególnie ważne bywają świadectwa pracy, zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, legitymacja ubezpieczeniowa albo dokumenty archiwalne.
| Rodzaj okresu | Przykładowe sytuacje | Co zwykle potwierdza okres |
|---|---|---|
| Składkowy | Umowa o pracę, opłacana działalność gospodarcza, służba wojskowa | Świadectwo pracy, zaświadczenie pracodawcy, dokument ZUS lub dokument służby |
| Nieskładkowy | Zasiłek chorobowy, urlop wychowawczy, nauka w szkole wyższej | Zaświadczenie pracodawcy, decyzja ZUS, dokument uczelni lub akt urodzenia dziecka |
Nie każdy okres bez pracy zostanie zaliczony. Przykładowo urlop bezpłatny co do zasady nie buduje stażu emerytalnego. Podobnie działalność gospodarcza, za którą wymagane składki nie zostały opłacone, może nie zostać uwzględniona.
Jak działają okresy nieskładkowe i limit jednej trzeciej
Okresy nieskładkowe to takie, za które składka nie była opłacana, ale przepisy pozwalają uwzględnić je w stażu. Należą do nich między innymi okresy pobierania wynagrodzenia za czas choroby, zasiłku chorobowego lub opiekuńczego, świadczenia rehabilitacyjnego, a także niektóre okresy urlopu wychowawczego i nauki w szkole wyższej.
Najczęściej obowiązuje zasada, że okresy nieskładkowe można uwzględnić maksymalnie do wysokości jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych. Jeżeli ktoś ma 18 lat okresów składkowych, limit wynosi 6 lat okresów nieskładkowych. Nawet gdy dokumenty potwierdzają 9 lat nauki, do stażu w tym przykładzie zostanie wykorzystane najwyżej 6 lat.
Limit nie oznacza, że pozostałe dokumenty są bez znaczenia. Mogą być potrzebne przy innych świadczeniach lub w odmiennym wariancie ustalania prawa. Z mojego punktu widzenia najczęstszy błąd polega na mechanicznym dodawaniu wszystkich przerw w zatrudnieniu do stażu, bez sprawdzenia ich rodzaju i ustawowego ograniczenia.
Przeczytaj również: Emerytura stażowa - czy długi staż to gwarancja?
Co z nauką i urlopem wychowawczym
Studia mogą być okresem nieskładkowym, ale nie każda nauka zostanie potraktowana tak samo. Liczy się między innymi rodzaj szkoły, okres nauki i możliwość udokumentowania tego czasu. Z kolei urlop wychowawczy i opieka nad dzieckiem mają własne limity, dlatego nie należy zakładać, że każda przerwa związana z opieką zostanie zaliczona bez ograniczeń.
Przy kompletowaniu dokumentów najlepiej sprawdzić osobno każdy sporny okres. Jedno brakujące zaświadczenie może nie zmienić prawa do emerytury, ale czasem wpływa na spełnienie warunków do emerytury minimalnej albo na wysokość kapitału początkowego.
Kiedy znaczenie ma 10 lub 20 lat zarobków
O liczbie 10 albo 20 lat mówi się przede wszystkim przy emeryturach ustalanych według starych zasad, dotyczących głównie osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. W takim przypadku podstawa wymiaru emerytury może zostać ustalona z 10 kolejnych lat kalendarzowych wybranych z ostatnich 20 lat poprzedzających rok złożenia wniosku.
Drugą możliwością jest wskazanie 20 dowolnych lat kalendarzowych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu. Wybór wariantu może mieć znaczenie, gdy zarobki w ostatnich latach były niskie, występowały długie przerwy w pracy albo najlepsze wynagrodzenia przypadały znacznie wcześniej.
To jednak nie oznacza, że tylko te 10 lub 20 lat tworzy cały staż. Okresy składkowe i nieskładkowe są ustalane oddzielnie, a następnie wpływają na część emerytury zależną od stażu. Przy starym sposobie wyliczenia stosuje się między innymi 1,3 proc. podstawy wymiaru za każdy rok składkowy oraz 0,7 proc. za rok nieskładkowy, z uwzględnieniem limitu jednej trzeciej.
Osoby objęte starymi zasadami muszą też zwrócić uwagę na wymagany staż. Co do zasady jest to 20 lat dla kobiety i 25 lat dla mężczyzny, aby świadczenie mogło korzystać z gwarancji emerytury minimalnej. Przy krótszym stażu emerytura może zostać przyznana, ale bez takiego podwyższenia, jeśli spełnione są pozostałe warunki.
Jak naprawdę powstaje kwota emerytury
W nowym systemie najważniejsza jest suma pieniędzy zapisanych na koncie ubezpieczonego, a nie sama liczba przepracowanych lat. Dwie osoby z takim samym stażem mogą otrzymać zupełnie różne świadczenia, jeśli jedna miała wyższe wynagrodzenie, dłużej odprowadzała składki albo korzystała z umów, od których składki emerytalne były niższe.
Uproszczony wzór wygląda następująco:
emerytura = zwaloryzowany kapitał / średnie dalsze trwanie życia w miesiącach
Na kapitał składają się przede wszystkim zwaloryzowane składki, kapitał początkowy dotyczący okresów sprzed 1999 r. oraz środki zapisane na subkoncie. Waloryzacja ma duże znaczenie, ponieważ zapis na koncie nie pozostaje przez lata nominalnie taki sam.
Dłuższa praca zwykle działa w dwóch kierunkach. Do konta trafiają kolejne składki, a przejście na emeryturę w późniejszym wieku może oznaczać korzystniejszy dzielnik. Nie traktowałbym jednak tego jako automatycznej obietnicy konkretnego wzrostu świadczenia, ponieważ wynik zależy od zarobków, waloryzacji i tablic dalszego trwania życia obowiązujących przy składaniu wniosku.
Co sprawdzić przed złożeniem wniosku
Najrozsądniej zacząć od sprawdzenia informacji zapisanych na koncie ubezpieczonego. Trzeba porównać widoczne okresy pracy z własną dokumentacją, zwłaszcza jeśli część zatrudnienia przypadała przed 1999 r. albo pracodawca już nie istnieje.
- Sprawdź okresy składkowe i porównaj je ze świadectwami pracy oraz dokumentami ZUS.
- Zweryfikuj okresy nieskładkowe, ale nie dodawaj ich automatycznie bez zastosowania limitu jednej trzeciej.
- Ustal kapitał początkowy, jeśli pracowałeś przed 1999 r. i nie został jeszcze obliczony.
- Przygotuj dokumenty o wynagrodzeniu, ponieważ sam staż nie wystarczy do prawidłowego wyliczenia kapitału.
- Porównaj moment złożenia wniosku, szczególnie gdy rozważasz dalszą pracę i odprowadzanie składek.
W przypadku brakujących dokumentów warto najpierw szukać ich u byłego pracodawcy, w archiwum przechowującym dokumentację płacową albo w instytucji, która przejęła majątek firmy. Oświadczenie zainteresowanego nie zawsze zastąpi dokument urzędowy, dlatego poszukiwania najlepiej rozpocząć odpowiednio wcześnie.
Jeśli masz nietypową historię zawodową, pracę za granicą, działalność gospodarczą, służbę albo okresy ubezpieczenia rolniczego, ogólna reguła może nie wystarczyć. W takiej sytuacji najpewniejsze będzie uzyskanie z ZUS informacji, które dokładnie okresy zostały przyjęte i na jakiej podstawie.
Najważniejsze jest rozdzielenie stażu od podstawy wyliczenia
Najkrótsza odpowiedź brzmi tak: przy nowych zasadach emerytura nie jest liczona z ustalonej liczby lat, lecz z całego zwaloryzowanego kapitału zapisanego na koncie. Okresy składkowe i nieskładkowe nadal mogą mieć znaczenie dla stażu, kapitału początkowego oraz prawa do emerytury minimalnej.
Jeżeli podlegasz starym zasadom, sprawdź wariant 10 kolejnych lat z ostatnich 20 albo 20 dowolnych lat z całego ubezpieczenia. W obu przypadkach najwięcej można zyskać na dokładnym udokumentowaniu zatrudnienia, wynagrodzeń i okresów, które na pierwszy rzut oka wydają się nieistotne.
